Татарстан Республикасы Әлки муниципаль районы территориясендә гадәттән тыш хәлләр барлыкка килү һәм үсешенең көндәлек оператив фаразлары

"Татарстан Республикасы Гидрометеорология һәм әйләнә - тирә мохитне күзәтү идарәсе" ФДБУ мәгълүматлары буенча, 20 июльгә Татарстан Республикасында начар метеорологик күренешләр көтелә: 2020 елның 19 июлендә 21 сәгатьтән 20 июленә 18 сәгатькә кадәр метеорологик күренешләрнең интенсивлыгы турында консультация – кисәтү. 2020 елның 20 июлендә Татарстан Республикасы территориясендә һәм Казанда урыны белән көтелә:

- яшен һәм кыска вакытлы җилнең тизлеге секундына 15-20 метрга кадәр (Казанда 15-18 метрга кадәр);

- көндез кайбер районнарда көчле яңгыр

1. Татарстан Республикасы буенча метеорологик хәлнең 2020 елның 20 июленә фаразы:

Алмашынучан болытлы һава. Урыны белән кыска вакытлы яңгыр, көндез аерым районнарда көчле яңгыр.

Урыны белән яшен. Җил көньяк-көнбатыштан, көнбатыштан, секундына 6-11 метр, урыны белән кыска вакытлы көчәйгәндә 15-20 м/с кадәр.  Минималь һава температурасы төнлә +13..+18˚. Көндез максималь һава температурасы +23..+28˚

Көчле җил очрагында халыкка киңәшләр:

1. Биналардан чыгуны чикләргә, биналарда булырга киңәш итәбез. Балаларны караучысыз калдырмау мөһим.

2. Әгәр көчле җил вакытында урамда булсагыз, җир асты кичүе яки бина  подъездларында керергә киңәш итәбез. Йорт диварлары янында көчле җилдән качып ятарга кирәкми, чөнки түбәдән шифер һәм башка түбә ябу материаллары төшәргә мөмкин. Бу шулай ук җәмәгать транспорты тукталышларына, төзелеп бетмәгән биналарга да кагыла.

3. Урамда реклама щитларыннан, элмә такталардан, юл билгеләреннән, электр тапшыру линияләреннән ераграк торырга кирәк.

4. Зур агачлар янында булырга, шулай ук алар янында автотранспорт куярга ярамый-җил белән көчәйгән  очракта алар зур куркыныч тудыра ала.

5. Көчле җил вакытында электр тапшыру линиясе астында басып тору һәм өзелгән электр үткәргечләр янына килү куркыныч.

6. Өске катларның тәрәзәләреннән төшкән пыяла ватыклары, шулай ук җил белән каерылган түбә элементлары да куркыныч тудыра.Мондый куркыныч төзелә торган яки ремонтлана торган биналар тирәсендә тагы да арта.

7.Йортның  барлык тәрәзәләрен тыгыз итеп ябарга, төшеп китәргә мөмкин булган әйберләрне балкон һәм лоджийлардан алырга.

 8. Торак яки эш урынында тәрәзәләрдән мөмкин кадәр ераграк торырга кирәк.

Яшен вакытында:

- Беренчедән, яшен вакытында ачык җирлектән качарга кирәк. Яшен, билгеле булганча, иң биек ноктага бәрә, кырда ялгыз кеше-улшул нокта да. Берәр сәбәп аркасында кырда яшен вакытында  бер үзегез генә калсагыз, теләсә кайсы тибәнлектә: чокыр яки басуның иң түбән урынында качып, чүгәләп, башыгызны иегез, дип киңәш итә коткаручылар.

- Икенчедән, яшен вакытында судан качыгыз, чөнки ул бик яхшы ток үткәргече. Яшен сугу 100 метр радиуста сулык тирәсендә тарала. Еш кына ул ярга бәрелә. Шуңа күрә яшен вакытында ярдан ераграк китәргә кирәк, су коенырга һәм балык тотарга ярамый.

- Яшен вакытында кесә телефоны буенча сөйләшү бик куркыныч. Иң яхшысы-яшен вакытында кесә телефоннарын сүндерергә. Керүче кыңгырау яшен сугу сәбәбе булган очраклар да булды.

- Яшен вакытында металл әйберләрдән арынырга кирәк. Сәгатьләр, чылбыр һәм хәтта ачылган баш  өстендәге зонтик – потенциаль сугу урыны булырга мөмкин. Кесәдә булган ачкычларга да  яшен сугу очраклары билгеле.

Янгын вакытында ничек хәрәкәт итәргә.

Янгын чыккан очракта 112 яки 01 телефоны буенча хәбәр итегез. Утны (ком, су, янгын сүндерү һ.б.) сүндерү өчен мөмкин булган барлык ысулларны кулланып, сүндерергә тырышыгыз.

Янган биналардан эвакуацияләнгәндә  төтенле урыннарны, борынны һәм авызны дымлы тыгыз тукыма белән каплап, сулышыгызны тоткарлап, тиз үтегез.

Шартлау куркынычы булганда, башыгызны кулларыгыз белән каплап, тәрәзәләрдән, пыяла куелган ишекләр, баскычлардан арырак, корсагыгызга ятыгыз.

Бензин, керосин һ. б. мичне яндырмагыз - бу бик куркыныч.

Мичне артык җылытмаска, аңа якын ук җиһаз һәм янучан башка предметлар куймаска; киемне һәм башка янучан материалларны мичтә һәм янәшәдә киптерергә куркыныч.

Йорт, сарай, чорма һәм янучан материал саклана торган биналарда ачык ут кабызуны һәм куллануны булдырмаска.

Экстрен хезмәтләрнең автомобиль техникасын узу өчен йорт янындагы территориядә машина өлешен капламаска.

Яңа коронавирус китереп чыгарган авырулар очракларының таралуын булдырмас өчен, саклану чараларын үтәргә кирәк:

- КХРга вәзгыятьне тотрыкландырганчы сәфәр планлаштырмаска;

- башка илләргә чит ил сәфәрләрен планлаштырганда - эпидемиологик вәзгыятьне ачыкларга;

- хайваннар, диңгез продуктлары сатыла торган базарларга йөрмәскә;

- термик эшкәртелгән азык, бутилирланган су гына кулланырга;

- хайваннар булган зоопаркларга, мәдәни-массакүләм чараларга йөрмәскә;

- сулау (битлек) органнарын яклау чараларын кулланырга;

- кешеләр күпләп җыела торган урыннардан соң һәм ашау алдыннан кулларын юарга;

- КХРдан кайткач, 14 көн дәвамында сәламәтлегең торышын күзәтергә кирәк;

- медицина ярдәме сорап мөрәҗәгать иткәндә, КХРда булу вакыты һәм урыны турында медицина персоналына хәбәр итәргә.

Урман янгыны очрагында халыкка киңәшләр:

Урман янгыннары вакытында үзеңне ничек тотарга

Урманда янгын еш кына кеше гаебе белән килеп чыга – бу ут белән саксыз эш итү дә, сүнмәгән учак та, ташланган шырпы яки тәмәке дә, балалар шуклыгы да. Кайчакта янгын килеп чыгу сәбәбе яшен булырга мөмкин, әмма мондый очраклар сирәк. Урманда утлы стихия беләночрашырга туры килсә, нәрсә белергә кирәк соң? Урман янгынына ничек юл куймаска? Янгын чыккан очракта нишләргә?

Урмандагы янгынны ничек булдырмаска

Беренчесе-ял итүгә яки походка әзерлек. Үзе белән чиләк, балта һәм көрәк алырга киңәш ителә. Бу, әлбәттә, әгәр сез  биш һәм аннан да күбрәк кеше җыелып төрекм белән барсагыз яхшы.   Әгәр ялгыз булсаң? Ялгыз турист чиләкләр һәм балталар күтәреп йөрми.   Ялгыз йөргәндә (янгын ихтыяҗы аркасында гына түгел) җыелмалы яхшылап үткерләнгән сапер көрәген чехолга салып алырга кирәк. Шулай булса, ул сезгә көрәк тә, балта буларак та хезмәт итәчәк.

Икенчесе-урманда учакны якканда барлык саклык чараларын да катгый үтәргә кирәк. Аңа ут белән бәйле бөтен нәрсә әнә шундый чаралар карый. Учакны бервакытта да агач астында, бигрәк тә түбән ботаклары кечкенә биеклектә булганнары астында кабызырга ярамый. Коры үләннәр күп һәм корыган төп булган җирдә учак ягарга ярамый. Учакны ягар өчен алдан ук әзерләргә яки ягылган иске учакны файдаланырга тырышырга кирәк.

Тукталыш вакытында

Алтын кагыйдә берсе - учакны беркайчан да караучысыз калдырырга ярамый! Әзерләнгән ягулык запасын учактан  өч-биш метр ераклыкта тотыгыз.   Бик кирәк булмаса (мәсәлән, сигнал өчен) учакны зур итеп якмагыз. Учакның мөмкин кадәр азрак очкын бирүен, бигрәк тә җилле һава торышы вакытында күзәтегез. Учак якканда җил булган очракта, аның көчен һәм юнәлешен исәпкә алыгыз, чөнки очкан очкыннар үлән яки агач яфраклары януга китерергә мөмкин. Ягулык рәвешендә коры яфраклы ботакларны (дары кебек яна) кулланмаска тырышыгыз, чөнки учактан очкыннар гына түгел, ә пыскып янган яфраклар чәчеләчәк. Әгәр якын арада сулык булса яраклы савытыгыз булган очракта су запасын булдырыгыз. 

Киткәндә учакны яхшылап сүндерергә, су салырга һәм җир сибәргә кирәк. Агачны кабыгын салдырсагыз, учакны агач кисәкләре белән каплагыз. Китеп барганчы учакның тулысынча сүнгәненә күпмедер вакыт кабынып китмәсенә инаныгыз. Үз артыгыздан соң тәртиптә калдырыгыз һәм юлыгызны дәвам итегез.

Урманда янгын белән очрашканда нәрсә эшләргә

Әгәр сез яңа яна башлаган янгынга тап булсагыз, мәсәлән, кечкенә генә үлән януы яки кемдер ташлап киткән учактан калган кисәү, моны үзегез сүндерергә тырышыгыз. Кайчагында аны яхшылап таптау да җитә (дөрес, аның чыннан да сүнеп беткәненә инанырга кирәк, юкса яңадан кабынып китәргә мөмкин).

Килеп туган хәлне дөрес бәяләргә тырышыгыз. Конкрет шартлардан чыгып, сез янгынны мөстәкыйль сүндерәчәксезме, әллә сезгә ярдәм кирәк булачакмы икәнлеген хәл итегез. Үз көчегезне артык бәяләп бетермәгез. Әгәр сез янгынны күреп, аны сүндерергә тырышып та,  берни дә чыкмаса, киресенчә  ул көчлерәк яна башласа, бәла-казага эләкмәс өчен, вакытында ераграк китәргә кирәк.

Махсус хезмәтләргә тиз арада хәбәр итү оптималь булачак. Болар: Гадәттән тыш хәлләр министрлыгы хезмәтләре («01» телефоны), ЕДДС («112» телефоны), егерь, лесничий. Төркем белән булган вакытта төркем әгъзасының берсенең авыр кирәк-яраклар алырга һәм аны якындагы торак пунктка яки автомобиль трассасына ярдәм сораучы сыйфатында җибәрергә кирәк. Калган төркем әгъзаларына маршруттан чыгып, янгын урынын ташлап китәргә кирәк. Бер-берегезне күздән югалтмаска тырышыгыз.

Вәзгыятьнең кинәт үзгәрүен (җилнең тизлеген һәм юнәлеше үзгәрүен) исәпкә алыгыз. «Тизлектә янгын белән ярышмыйча», ягъни җилгә каршы яки җил юнәлешенә таба борылып, үрдән аска таба ут өчен ышанычлы киртәләр булган (минераль туфрак һәм елгаларның киң полосалары) җирдән чыгып китәргә тырышыгыз. Еш кына бердәнбер куркынычсыз зона булып янган мәйданнар тора, әгәр дә торфлы җир булмаса.

Исәпкә алыгыз, ут җил уңаена (тиз), ә аңа каршы (акрынрак), ә үргә таба күпкә тизрәк күчә.

Янгынның тәүлеклек  режимын исегездә тотыгыз. Еш кына яну иртә белән чык кипкәннән соң башлана (иртәнге 9-10 сәгать тирәсе) һәм кичке чык төшү белән туктый (кичке 20-21 сәгать). Төнлә янгын «йоклый». Янгын 13тән 17 сәгатькә кадәр бик тиз тарала. Яңгыр явып китәр алдыннан кич белән янгын көчәя. Бик коры, эссе һава торышы булганда (5нче класс) янгыннар шулай ук төнлә дә тарала, гәрчә, кагыйдә буларак, төнге вакытта бары тик түбәнлек һәм аслык урыннарда.

Әгәр яну мәйданы кечкенә икән

Әгәр дә сез яна башлаган кечкенә мәйданлы янгынны вакытында күреп алсагыз, үзегез генә сүндерү турында карар кабул итәргә һәм сүндерергә мөмкинсез.     Якында сулык булган очракта су сибегез, шулай ук  ялкынны юеш чүпрәк белән сүндерергә  була. Янучы үләнне сынган ботаклардан «себерке» ясап сүндереп була. Шул ук вакытта  ут үзәгенә таба  хәрәкәт ясап себерергә  кирәк. "Себеркене" берничә себергәннән соң, янып китмәсен, ә җылынган ягы бераз суынып өлгерсен өчен, кулда әйләндереп җибәрергә кирәк.

Сак булыгыз, торф яна

Бу бик куркыныч һәм коточкыч күренеш. Төтен күзгә керә, сулау бик авыр. Бәла-каза зонасыннан төтен һәм ут сезнең артта калсын өчен җил уңае буенча китәргә кирәк. Аяк астындагы кайнар җир Сез зур куркыныч яный дигән сүз Торф янганда, ут еш кына җир астына китә, анда бөтен бер мәйданны яндыра, аста бушлык хасил итә. Бушлыкка төшеп китсәң, гадәттә, нәтиҗәсе күңелсез. Мондый шартларда хәрәкәт иткәндә, озын колга белән юлга кадап  барыгыз. Бу сазлыкта йөргән кебек  булачак.

Исегездә тотыгыз, янган торфның температурасы  якынча 600 градус, ә аннан чыгу  бик кыен.

Янгын зонасыннан чыккач

Янгын зонасыннан чыккач, бәла-каза турында максималь кыска вакыт эчендә хәбәр итәргә кирәк. Хәвефле хәбәр тапшырганда янгынның координатлары, аны күргән вакытны һәм барлыкка килүнең фаразланган сәбәбе (хәтта әгәр дә моның сәбәбе сез үзегез булса) турында сөйләгез.

Һәркем нәрсә эшли ала

Һәр табигать территориясендә ут белән бик сак булыгыз. Сезнең саксызлык зур проблемаларның сәбәбе булмасын өчен түбәндәге кагыйдәләрне үтәгез:

- беркайчанда кырларда, аланларда коры үлән яндырмагыз. Әгәр сез башкаларны күрсәгез, аларга янган үләннең куркыныч икәнлеген аңлатырга һәм туктатырга  тырышыгыз;

- коры урманда яки торфяникта учак якмагыз. Барыннан да элек, учакның минераль туфракта (ком яки балчык) урнашуына инаныгыз. Учакны үрләткәнче,  учак тирәсендәге бер метр радиустагы җирне чистартыгыз;

- китәр алдыннан учакка яхшылап су сибегез. Шуннан соң көлне бутагыз һәм аның астында янучы күмерләр калмаганлыгына тагын бер кат инаныгыз, калса су сибегез. Учактан төтен яки пар күтәрелсә яныннан китмәгез.  Учакка су сибү турында алдан кайгыртыгыз;

- беркайчан да сүндерелмәгән шырпы яки тәмәкене ташламагыз, урманда төрле пиротехник эшләнмәләр: петардалар, бенгаль утлары, шәмнәр һ. б. лардан файдаланмагыз.(Яңа елда, барысы да калын кар катламы белән капланган вакыттан тыш);

- урманга автомобильләрдә, бигрәк тә мотоциклларда кермәгез. Глушительнең очкыннары янгын чыгарырга мөмкин, бигрәк тә коры мүкле урманда;

- дусларыгызга һәм танышларыгызга, аларның саксызлыгы зур куркыныч китереп чыгару ихтималын аңлатыгыз.

Привентив чаралар (башка сүзләр белән әйткәндә – саклык) - урман янгыннарына каршы көрәшнең иң нәтиҗәле ысулы. Бу дөньяның күп кенә илләре тәҗрибәсе белән раслана.