ВИЧ/СПИД турында 25 сорау
- ВИЧ нәрсә ул?
1 декабрьдә Бөтендөнья СПИД белән көрәш көне алдыннан Роспотребнадзор ВИЧ/СПИД турындагы сорауларга җавап бирә.
ВИЧ - кыскартылганча: «кешенең иммунодефициты вирусы». Вируслар - башка организмнар (хуҗалар) күзәнәкләре эчендә генә үрчи ала торган бик вак тере паразит организмнар. Бу хуҗа өчен зарарлы түгел һәм күпчелек очракта вируслар кертелгәндә билгеле бер авыру барлыкка килә (вируслы инфекция: грипп, корь һ.б.). Вируслар оптик микроскопта күренми, аларны махсус электрон микроскоп аша гына күрергә мөмкин.
Һәр тере организм төрле күзәнәкләрдән тора. Һәр вирус билгеле бер хайваннар яки үсемлекләр күзәнәкләренең билгеле бер төрләрендә генә тормышка яраклаштырылган. ВИЧ кеше күзәнәкләрендә генә тормышка яракла, аның өслегендә CD4 фәнни шифры (си-ди-дүрт күзәнәк) билгеләнгән махсус аксым молекуласы бар. CD4 читлеккә кушылган ВИЧ күзәнәккә үз геналарын кертә, нәтиҗәдә, күзәнәк яңа вируслар җитештерә башлый, ә аннары үзе үлә. CD4 молекуласын алып баручы күзәнәкләр кеше организмын башка вируслардан һәм микроорганизмнардан, шулай ук шешләрдән саклау системасында катнаша. Организмны яклауның бу катлаулы системасы иммунитет дип атала. CD4 - күзәнәкләр санының кимүе иммунитетның, аның җитешсезлеге яки иммунодефицитның кимүенә китерә. Башка сүзләр белән әйткәндә, ВИЧ - ул CD4 күзәнәкне юк итү исәбенә кеше организмын саклау системасын җимерүче вирус.
- ВИЧ-инфекция нәрсә ул?
ВИЧ китереп чыгара торган авыруны ВИЧ-инфекция дип атыйлар. ВИЧ-инфекция ВИЧ йоктыру вакытыннан башлана һәм күп еллар, кеше үлеменә кадәр дәвам итә. Йогышланудан (йогышланудан, кеше организмына ВИЧ кертүдән) соң берничә атна узгач, йогышлы кешедә тән температурасы күтәрелә, лимфатик төеннәр үсә, тамакта йоту вакытында авырту, тәндә кызыл таплар, эч китү булырга мөмкин. Тик авыруның бу беренчел билгеләре (симптомнар) тиз юкка чыга, ә еш кына алар бөтенләй булмый. Вирус аннары CD4 күзәнәкләрендә сакланса да, аның булуы берничә лимфатик төеннең башның арткы ягында – муен чокырында (муенның, култык астындагы лимфатик төеннәр артырга мөмкин, тик аларның артуы башка авырулар белән дә бәйле булырга мөмкин) артуы белән генә аңлатыла. Берничә елдан соң ВИЧ CD4-күзәнәкләр санын киметә, иммунитет көчсезләнә һәм зарарланган кешедә исән кешедә тиз уза яки җиңел дәвалана торган авырулары барлыкка килә. Зарарланган ВИЧ иммунитет белән мондый авырулар үзләре узмый, ә вакытлар үтү белән алар авыррак һәм куркынычрак була бара, чөнки ВИЧ организмны яклаучыларның бер өлешен үтерә. Башта тире, авыз һәм җенес органнары зарарлана. CD4 күзәнәкләре саны һәм иммунитет кимегән саен, акрынлап үлемгә китерә торган эчке орган авырулары үсә. ВИЧ-инфекциянең бу соңгы стадиясен, СПИД синдромы дип атыйлар.
- ВИЧ йоктырганнан соң СПИДка кадәр күпме вакыт уза?
Әгәр дә дәвалауның заманча алымнарын кулланмасак, ВИЧ йоктырганнан соң 10 ел дәвамында 50% ы, 20 ел дәвамында — 95% ында СПИД үсеш ала, бары 5% ы гына ВИЧ белән 20 елдан артык яши. Мондый кешеләрне, аларның «исән калу» сәбәбен ачыклау ВИЧ-инфекцияне дәвалау ысулын табу өчен җентекләп өйрәнәләр.
- ВИЧ-инфекция башка йогышлы авырулардан нәрсә белән аерыла?
Кызамык яки грипп вирусы белән зарарланган кеше сирәк очракта гына үлә, ләкин ешрак терелеп тулысынча вирустан азат ителә, бераз вакыттан соң күчерелгән авыру вирусына иммунитеты үсә. ВИЧ-инфекция бервакыт йогышлы ВИЧ кешенең беркайчан да ВИЧтан азат булмавы һәм еллар узгач аның йогынтысыннан үлүе белән аерылып тора (әгәр башка сәбәптән иртәрәк үлмәсә).
5. ВИЧ йөртүче кем ул?
ВИЧ белән зарарланган барлык ВИЧ яки ВИЧ-инфекцияле затларны, авыруның ачык билгеләреннән башка, кайчагында «ВИЧ йөртүче», вирус йөртүчеләр дип атыйлар. Бу гыйбарә бик уңышлы түгел, чөнки авыруның авыр төрләре белән авыручылар да үз организмында ВИЧ «йөртә». Моннан тыш, күп кенә йөртүчеләрнең качырылган билгеләре бар. Һәр "ВИЧ йөртүче" чынлыкта авырый, әмма аның организмы ВИЧка каршы тора әле.
- СПИД нәрсә ул?
АКШта табиблар 1981 елда беренче тапкыр эчке органнар зарарланган билгесез авыру белән авыручыларны карагач, алар әле авыруның сәбәбе вирус булуын белмәгәннәр. Элек сәламәт яшь ир-атларның элегрәк яңа туган сабыйларда һәм авыру балалар туганнан соң булган авырулар барлыкка килә башлаган ("тумыштан иммунитет җитмәүчелеге", "тумыштан килгән иммунодефицит"). Табиблар бу яшь кешеләрнең иммунитеты кимү, "иммун дефициты", тумыштан түгел, ә җитлеккән яшьтә " алынган" булуын ачыклаган. Шуңа күрә авыру беренче елларда аны күргәннән соң СПИД дип атыйлар - алынган иммун дефициты синдромы дип атый башлыйлар. Бары тик еллар узгач кына СПИД – үлемгә китерүче ВИЧ-инфекциянең соңгы стадиясе икәнлеге ачыклана.
- ВИЧ йоктыру СПИДка ничек китерә?
ВИЧ акрынлап кешенең бактерияләр, вируслар, гөмбәләр каршында иммун яклавын җимерә, һәм кеше даими рәвештә төрле йогышлы авырулар белән авырый башлый, алар аны үлеменә китерә.
СПИД белән авыручы кешедә шешләр дә еш үсә, нигездә, төрле онкоген вируслар: лимфомнар, Капоши саркомы ярдәмендә барлыкка килә.
Гадәти дәвалану кыска вакытлы нәтиҗә бирә, бер авыру урынына икенчесе килеп чыга. СПИД белән авыручы хәзерге заман дәвалавын кулланмаса (антиретровируска каршы терапия) 1 елдан да артык яшәми.
- Һәрбер иммунитет кимүен СПИД дип атарга мөмкинме?
Юк, СПИД дип организмның иммун системасына сайлау тәэсире белән бәйле җитди зарарлануларын гына атыйлар. ВИЧ китереп чыгарган иммунитетның үзгәрүе бик үзенчәлекле, башка сәбәпләрдән бик сирәк барлыкка килә. Шуңа күрә ВИЧны "СПИД вирусы" дип атарга мөмкин, ә авыруны еш кына "ВИЧ/СПИД" дип атыйлар. Билгеле булганча, күп кенә химик матдәләр яки радиация иммун дефициты китереп чыгарырга мөмкин, ВИЧ барлыкка килә торган СПИДка охшаш күренешләр буенча, әмма бу иммун дефицитны "СПИД" дип атамыйлар.
- ВИЧ-инфекциясен СПИД дип атау дөресме?
ВИЧ йоктырган һәркемне түгел, ә тормыш өчен куркыныч янаучы авырулар гына авыру дип атала ала. СПИД йоктыру турында дөрес сөйләп булмый, чөнки иммунодефицит синдромы белән инфекция йоктырырга ярамый, бу иммунодефицитны китереп чыгаручы вирус белән генә йогарга була, әгәр дә сез һәрвакыт дөрес аңласагыз, «ВИЧ-инфекция»терминын һәрчак куллану яхшырак.
Агымдагы елның биш аенда Татарстанда ВИЧ-инфекциянең 421 яңа очрагы ачыкланган. Авыручылар арасында 280 ир-егет, 141 хатын-кыз, шулай ук 6 бала бар. Соңгы биш елда республикада 30 яшьтән өлкәнрәкләр арасында авыручылар саны арта. Шул ук вакытта 50-60 яшьлекләр арасында ВИЧ-инфекция йоктыручыларның аеруча артуы күзәтелә.
- ВИЧ йоктырганнан соң кешенең симптомнары нинди?
ВИЧ йоктыру билгеләрен белү кыен. Еш кына иртә ВИЧ-инфекция гадәти ОРЗны хәтерләтә, ә күпләрнең йокканнан соң ВИЧ-инфекциянең бернинди билгеләре дә булмый һәм аларның йоктырганнан соң күп еллар узгач, иммунитет кимү билгеләре барлыкка килгәч кенә, ВИЧ-инфекцияне тикшергәч кенә белүләрен әйттеләр. ВИЧ-инфекция күп еллар дәвамында яшерен рәвештә уза.
- Кешенең ВИЧ йоктыруын ничек билгеләргә?
Вирусның (геннар) үзенчәлекле структурасын ПЦР ысулын кулланганда зарарлану мизгеленнән икенче атнадан канда табып була. ВИЧ йогышы йоктырганнан соң өченче атнадан канда антителлар, саклагыч бозаулар барлыкка килә, алар бары тик ВИЧка каршы гына махсус юнәлдерелгән. ВИЧка каршы бу антителлар канда ВИЧ булганда, гомер азагына кадәр саклана. Әмма бер методны гына кулланганда алынган “уңай” яки “тискәре" реакция кулланганда, бигрәк тә әгәр зарарлану күптән түгел булган булса, ахыргы диагнозны куярга мөмкинлек бирми. ВИЧ-инфекцияне ахыргы диагностикалау өчен аны берничә ысул белән, шул исәптән «иммун блотинг»методы белән раслау зарур. Кайбер очракларда кабат тикшеренүләр таләп ителә.
12. ВИЧ-инфекциянең инкубация чоры нәрсә ул?
ВИЧ йоктыру вакытыннан алып "кискен респиратор инфекция" тибы буенча мөмкин булмаган симптомнар барлыкка килүгә кадәр чорны ВИЧка антител барлыкка килгәнче инкубацион дип атыйлар. Бу чорда кан эчендә ВИЧ тора, һәм кешедән ВИЧ-инфекциянең инкубация чорында инде йогышлы авыру алырга мөмкин. Кайвакыт "инкубация" дип бөтен чорны йоктырудан алып СПИД үсешенә кадәр бөтен чорны атыйлар. Бу чор берничә ел дәвам итә (уртача 8-10 ел).
13. ВИЧ инфекцияләгәннән соң кешедә барлыкка килгән симптомнар нинди?
Күп кенә кешеләрнең ВИЧ зарарланганнан соң 1-4 айдан соң югары температура, еш кына тамакта авырту, тәндә тимгел, кайчагында эч китү күзәтелә. Табиблар лимфатик төеннәре, талакның зураюын күрергә мөмкин. Бу симптомнар тиз бетә һәм бөтенләй дә булмаска мөмкин. ВИЧ йоктырганнан соң, барыннан да ешрак, озак еллар лимфоузелларның артуы гына ачыклана. Бигрәк тә муенның арткы ягында лимфоузловларның артуы шикле. Шул ук вакытта төрле урыннарда урнашкан берничә төен үсә.
14. Кеше СПИД белән авырыймы икәнен ничек билгеләргә?
ВИЧ йоктырган кеше озак һәм нык авырый башлагач, анда "СПИД" үсеш алуына шик туа. "иммун статусын" махсус тикшеренүләр аңарда иммун системасының ни дәрәҗәдә зарарланганын, күзәтелгән авыруларның иммунитетның көчле кимүе - ягъни иммун дефициты белән бәйле булуын билгеләргә мөмкинлек бирә.
15. ВИЧ-инфекцияле кеше ничек һәм кайчан белергә була?
Иң гади тест-кандагы антителларны билгеләү, ВИЧ-инфекцияне йоктырудан бер айдан билгеләргә мөмкинлек бирә. Башка ысуллар да бар, мәсәлән, ПЦР, алар йоктырудан икенче атнадан йоктыруны билгеләргә ( ВИЧ геннарын ачыкларга) мөмкинлек бирә. Әмма теләсә нинди анализ уздырганда хата мөмкин. Төрле ысуллар белән комплекслы тикшеренү үткәреп кенә аны тулысынча билгеләргә була.
16. Кеше кайда тест уза ала?
Бу анализны уздыручы лабораторияләр Россиянең барлык шәһәрләрендә дә бар. Бу лабораторияләргә илнең барлык хастаханәләреннән һәм поликлиникаларыннан кан җибәрәләр. Эре шәһәрләрдә СПИД белән көрәш Үзәге бар, ә аларда аноним рәвештә дә, үзеңне атамыйча датикшерүгә кан бирергә мөмкин булган бүлекләр бар.
17. Тискәре һәм уңай нәтиҗәне нәрсә аңлата?
"Тискәре» нәтиҗә ВИЧ яки ВИЧ геннарына каршы антитәнчек ачыкланганманган, ә «уңай» нәтиҗә ачыкланган дип аңлата. Тагын «шикле» нәтиҗә булырга мөмкин, димәк, анализның нәтиҗәсе аңлаешсыз, һәм анализны 1-2 айдан соң кабатларга кирәк.
«Тискәре» нәтиҗәгә килгәндә, антителның зарарланганнан соң берничә ай узгач кына барлыкка килүе һәм куркыныч контакттан соң ярты елдан соң тест «уңай»булырга мөмкинлеген онытырга ярамый.
18. ВИЧ-инфекциягә тест нәтиҗәләре ялгыш булырга мөмкинме? ВИЧ-инфекциягә сынаулар никадәр төгәл?
"Уңай" нәтиҗәләр һәрвакыт өстәмә ысуллар ярдәмендә җентекләп тикшерелә. Шуннан соң тестларның "уңай" һәм "шикле" нәтиҗәсе булган кешеләр табиблар тарафыннан җентекләп тикшерелә, һәм шуннан соң гына ВИЧ-инфекция диагнозы куелырга мөмкин.
19. СПИД ничек йога?
Әлбәттә, кеше СПИД (иммунодефицит) белән түгел, ә аны китереп чыгаручы вирус (ВИЧ) белән зарарлана. Кешегә ВИЧ авыручы башка кешедән күчә. ВИЧ-инфекцияне җенси юл белән йоктыру элеккечә беренче урында. Моннан тыш, зарарлану ВИЧ белән зарарланган канның организмга эләгүе аркасында.Бу зарарланган ВИЧ донорыннан кан салганда, зарарланган шприцлар, уколлар кулланганда йога. Зарарланган кан еш кына наркотик кулланучылар файдалана торган инә һәм шприцларда кала. Медиклар саклык кагыйдәләрен үтәмәсә, хастаханәләрдә күчү хәлләре билгеле. Ниһаять, ВИЧ йоктырган йөкле хатын-кыздан аның булачак баласына тиешле терапияне үтәмәсә, күчә ала. ВИЧ башка юллар белән тапшырылмый.
20. ВИЧ һавада яши аламы?
ВИЧ һавада очмый. ВИЧ йоктырганнар белән тыгыз бинада булып бер һаваны сулалган кешеләрнең берсе дә ВИЧ йоктырмаган.
21. ВИЧ азык-төлек продуктлары һәм эчемлекләр аша тапшырыла аламы?
ВИЧ продуктлар һәм эчә торган эчемлекләр ярдәмендә таралмый. ВИЧ йоктырган пешекчеләр әзерләгән ризык аша беркем дә йоктырмаган.
22. Югары температура ВИЧны үтерәме?
100 градустан артык температура ВИЧны үтерә. 56 градуслы температурада да ВИЧ ярты сәгатьтән соң үлә. Әмма кеше организмы эчендә даими 35-45 градус температура саклана. Шуңа күрә хәтта иң кызу мунчада да ВИЧ канда һәм зарарланган кешенең эчке органнарында үлми.
23. ВИЧны азык, савыт-саба аша йоктырырга мөмкинме?
Юк. ВИЧ йоктырган кешеләр белән бер тәлинкәдән ашаган һәм бер чынаяктан эчкән кешеләрнең берсе дә йоктырмаган.
24. ВИЧ-инфекцияне дәвалауны кайчан башларга кирәк?
Антровирус терапиясе иртәрәк башлаган саен, ВИЧ йоктырган кешенең СПИД белән авыру мөмкинлеге кими. Шуңа күрә ВИЧ йоктырган кешегә үз диагнозын мөмкин кадәр иртәрәк белү һәм дәвалана башлау мөһим.
25. Бушлай дәвалануны кайда алырга була?
Россия гражданнары ВИЧ-инфекцияне түләүсез тикшерүне һәм дәвалауны СПИДка каршы профилактика һәм көрәш үзәкләрендә яки аларның филиалларында алырга мөмкин.
*Сорауларга җаваплар Роспотребнадзор эпидемиология фәнни-тикшеренү үзәгенең эпидемиология һәм СПИДны профилактикалау буенча махсуслаштырылган фәнни-тикшеренү бүлеге җитәкчесе, Россия Фәннәр академиясе академигы, медицина фәннәре докторы, профессор Вадим Валентинович Покровский тарафыннан әзерләнде